Astma (ICD-10 „J45, J46”)
Astma oskrzelowa (dawniej dychawica oskrzelowa, łac. asthma bronchiale) to przewlekłe schorzenie układu oddechowego, w którym dochodzi do napadowych skurczów oskrzeli. Oskrzela zwężają się, w ich świetle gromadzi się gęsty śluz, a chory zaczyna odczuwać duszność, świszczący oddech, ucisk w klatce piersiowej i napadowy kaszel.
U podłoża klasycznej astmy alergicznej leżą specyficzne reakcje immunologiczne. Kluczową rolę odgrywa immunoglobulina E (IgE), która „nakierowuje” odpowiedź organizmu na kontakt z alergenem. Uwolniona z komórek tucznych histamina oraz inne mediatory – m.in. czynnik aktywujący płytki (PAF) – wywołują skurcz mięśniówki gładkiej oskrzeli, obrzęk błony śluzowej i nadmierne wydzielanie śluzu. To właśnie ten łańcuch zdarzeń odpowiada za typowy napad astmy.
Astma a „zespoły astmatyczne”
Warto pamiętać, że nie każdy epizod duszności z towarzyszącym świszczącym oddechem jest klasyczną astmą oskrzelową. Objawy „astmatyczne” mogą pojawiać się również w przebiegu innych schorzeń układu oddechowego: w zakażeniach bakteryjnych, wirusowych, przy nadwrażliwości na salicylany, a nawet jako reakcja na wysiłek fizyczny czy zimne powietrze.
Takie zespoły astmatyczne nie zawsze spełniają kryteria typowej astmy IgE-zależnej, choć z punktu widzenia pacjenta objawy bywają bardzo podobne. Diagnostyka i leczenie – a przede wszystkim decyzja, czy mamy do czynienia z astmą przewlekłą – należą zawsze do lekarza.
Rośliny w leczeniu astmy – od toksycznych alkaloidów do łagodnych śluzów roślinnych
Ziołolecznictwo od wieków towarzyszy terapii chorób układu oddechowego, w tym dychawicy oskrzelowej. W klasycznych opracowaniach fitoterapeutycznych znajdziemy m.in. preparaty z:
liści pokrzyku wilczej jagody (Atropa belladonna L.),
bielunia dziędzierzawy (Datura stramonium L.),
ziela stroiczki rozdętej – lobelii (Lobelia inflata L.),
korzenia biedrzeńca mniejszego (Pimpinella saxifraga L.),
ziela grindelii – doględy wielkiej (Grindelia robusta Nutt.).
Są to rośliny o silnym, nieraz niebezpiecznym działaniu. Alkaloidy pokrzyku, bielunia czy lobelii wpływają na ośrodek oddechowy, napięcie mięśniówki oskrzeli i czynność serca, ale bardzo łatwo tutaj o przekroczenie dawki terapeutycznej. Dlatego współcześnie tego typu surowce, jeśli w ogóle są stosowane, pozostają wyłącznie w rękach lekarza i nie powinny być używane w samodzielnym leczeniu.
Znacznie bezpieczniejsze są klasyczne rośliny „oddechowe”, znane z działania osłaniającego, wykrztuśnego i łagodnie rozkurczowego: prawoślaz lekarski (Althaea officinalis L.), podbiał pospolity (Tussilago farfara L.), ślaz dziki (Malva sylvestris L.), tymianek (Thymus vulgaris L.), macierzanka piaskowa (Thymus serpyllum L.), owoc anyżu (Pimpinella anisum L.), nasiona kopru włoskiego (Foeniculum vulgare Mill.), porost islandzki (Cetraria islandica (L.) Ach.), rozmaryn lekarski (Rosmarinus officinalis L.), oman wielki (Inula helenium L.), mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi (L.) Spreng.), fiołek trójbarwny (Viola tricolor L.), lipa (Tilia cordata Mill.), bez czarny (Sambucus nigra L.), szanta zwyczajna (Marrubium vulgare L.) czy lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra L.).
W napadach ciężkiej astmy konieczne są szybkie, nowoczesne leki rozszerzające oskrzela i preparaty przeciwzapalne zalecone przez lekarza. Natomiast w okresach pomiędzy zaostrzeniami, zwłaszcza gdy chory wyczuwa zbliżający się epizod (duszność, ucisk w klatce piersiowej, kaszel), ziołolecznictwo może pełnić funkcję wspomagającą – jako dodatek do terapii konwencjonalnej, nigdy zamiast niej.
Tradycyjne mieszanki ziołowe w astmie oskrzelowej
Poniższe receptury pochodzą z klasycznej literatury zielarskiej. Mają charakter informacyjny i edukacyjny, nie stanowią indywidualnego schematu leczenia. W astmie każdy nowy preparat – także ziołowy – warto omówić z lekarzem lub doświadczonym fitoterapeutą.
Mieszanka 1 – napar wykrztuśny przy astmie i anginie
Pierwsza mieszanka łączy ziele pięciornika gęsiego (Potentilla anserina L.), korzeń mydlnicy lekarskiej (Saponaria officinalis L.), korzeń prawoślazu lekarskiego (Althaea officinalis L.), ziele tymianku (Thymus vulgaris L.) lub macierzanki piaskowej (Thymus serpyllum L.), owoce anyżu (Pimpinella anisum L.) lub kopru włoskiego (Foeniculum vulgare Mill.) oraz porost islandzki – tarczownicę islandzką (Cetraria islandica).
Surowce miesza się w równych częściach. Jedną łyżkę stołową tak przygotowanej mieszanki zalewa się około 1½ szklanki ciepłej wody i pozostawia na godzinę do napęcznienia. Następnie całość powoli ogrzewa się pod przykryciem aż do momentu wrzenia, ale nie doprowadza do intensywnego gotowania. Po odstawieniu na około 5 minut napar przecedza się. Tradycyjnie pije się 3–4 razy dziennie po pół szklanki, po posiłku, jako środek wykrztuśny, rozkurczowy i bakteriobójczy w astmie oraz w stanach zapalnych gardła (anginie).
Mieszanka 2 – klasyczna mieszanka podbiałowo-tymiankowa
Druga mieszanka opiera się na liściach podbiału (Tussilago farfara L.) i zielu tymianku (Thymus vulgaris L.) w ilości po 50 g, z dodatkiem po 25 g ziela fiołka trójbarwnego (Viola tricolor L.), ziela glistnika jaskółczego ziela (Chelidonium majus L.), korzenia lub kwiatów pierwiosnka lekarskiego (Primula veris L.), kwiatów ślazu dzikiego (Malva sylvestris L.) oraz owoców kopru włoskiego (Foeniculum vulgare) lub anyżu (Pimpinella anisum).
Zioła miesza się starannie. Jedną łyżkę stołową mieszanki zalewa się 1½ szklanki letniej wody i pozostawia na około 30 minut, aby surowiec napęczniał. Następnie powoli ogrzewa się do wrzenia (bez gwałtownego gotowania), po czym odstawia na około 10 minut i przecedza. Napar pije się 3–4 razy dziennie po pół szklanki. Mieszanka ta łagodzi kaszel, działa wykrztuśnie, powlekająco i przeciwzapalnie na błony śluzowe dróg oddechowych.
Mieszanka 3 – zioła osłaniające i rozgrzewające drogi oddechowe
Kolejna mieszanka łączy liść podbiału (Tussilago farfara), kwiatostan lipy (Tilia cordata), korzeń prawoślazu (Althaea officinalis), korzeń biedrzeńca mniejszego (Pimpinella saxifraga L.), kwiat ślazu (Malva sylvestris), kwiat bzu czarnego (Sambucus nigra), ziele szanty zwyczajnej (Marrubium vulgare), korzeń lukrecji gładkiej (Glycyrrhiza glabra) oraz liść mięty pieprzowej (Mentha × piperita L.).
Suchy surowiec miesza się i przechowuje w papierowej torebce. Do przygotowania naparu wsypuje się łyżeczkę mieszanki na szklankę wrzątku, naparza pod przykryciem przez około 30 minut, po czym przecedza. Napój można delikatnie dosłodzić sokiem malinowym lub z owoców czarnej porzeczki. Tradycyjnie pije się trzy razy dziennie po jedzeniu. Mieszanka łączy działanie napotne, osłaniające, rozgrzewające i wykrztuśne.
Mieszanka 4 – nalewka z pochrzynu włochatego
Nalewka z pochrzynu włochatego (Dioscorea villosa L.) przygotowywana jest z 50 g wysuszonych i rozdrobnionych kłączy, które zalewa się 500 ml 40-procentowej wódki w dwulitrowym słoju. Naczynie szczelnie zamyka się i odstawia w ciemne miejsce na około trzy tygodnie, okresowo wstrząsając zawartością. Po tym czasie surowiec wyciska się, a klarowny płyn przecedza przez gazę lub bibułę filtracyjną.
Tradycyjnie nalewkę stosowano w dawce 2–4 ml trzy razy dziennie jako środek łagodzący dolegliwości górnych dróg oddechowych (zapalenie oskrzeli, ostry kaszel, katar, astma, stany skurczowe), a także jako delikatny środek rozkurczowy w łagodnych postaciach kamicy nerkowej. Ze względu na zawartość substancji o działaniu hormonalnopodobnym pochrzyn wymaga jednak rozwagi i indywidualnej oceny wskazań.
Mieszanka 5 – nalewka tymiankowa
Nalewkę z tymianku (Thymus vulgaris L.) sporządza się z 50 g wysuszonego i rozdrobnionego ziela, które umieszcza się w dwulitrowym słoju i zalewa 500 ml 40-procentowej wódki. Po dokładnym wymieszaniu słoik szczelnie zamyka się i odstawia na około dwa tygodnie w zacienione miejsce, co jakiś czas wstrząsając. Następnie surowiec wyciska się, a nalewkę filtruje.
W klasycznych recepturach zaleca się przyjmowanie 2–4 ml (od około ½ łyżeczki do maksymalnie 1 łyżki stołowej) trzy razy dziennie jako środka dezynfekującego i wykrztuśnego w schorzeniach górnych dróg oddechowych. Nalewka tymiankowa pełni też rolę środka żółciopędnego i łagodnie regulującego trawienie przy stanach zapalnych przewodu pokarmowego, zaburzeniach wydzielania żółci i niestrawności.
Mieszanka 6 – preparaty z lukrecji
Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra L.) to ceniony surowiec w fitoterapii astmy i przewlekłego kaszlu. W preparatach kapsułkowanych stosuje się najczęściej wyciąg z całego korzenia. W literaturze można spotkać dawki rzędu do 6 kapsułek na dobę po 400–500 mg ekstraktu, przy czym podkreśla się, że są to schematy orientacyjne, wymagające dostosowania do konkretnego pacjenta.
Nalewka z lukrecji, przyjmowana trzy razy dziennie po 20–30 kropli, działa osłaniająco na błony śluzowe, wykrztuśnie, łagodnie przeciwzapalnie i immunomodulująco.
Jednocześnie lukrecja jest surowcem wymagającym dużej ostrożności. Nie zaleca się jej stosowania dłużej niż 6 tygodni bez kontroli lekarskiej. Przeciwwskazaniem są m.in. nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroby serca, tarczycy, nerek i wątroby, a także ciąża i karmienie piersią. Preparatów z lukrecji nie łączy się z kortykosteroidami bez wyraźnych wskazań lekarza.
Mieszanka 7 – napar z rozmarynu
Rozmaryn lekarski (Rosmarinus officinalis L., obecnie Salvia rosmarinus) tradycyjnie wykorzystywano również w dolegliwościach oddechowych. Jedną łyżkę wysuszonych i rozdrobnionych liści zalewa się filiżanką wrzącej wody, przykrywa i pozostawia na około 15 minut. Po przecedzeniu napar pije się 1–2 razy dziennie po filiżance jako środek łagodzący lekkie ataki astmy, poprawiający krążenie i delikatnie rozkurczający mięśniówkę gładką.
Mieszanka 8 – nalewka rozmarynowa
Nalewka rozmarynowa sporządzana jest na bazie ziela rozmarynu w odpowiednich proporcjach z alkoholem. Stosowana 2–3 razy dziennie po 20–40 kropli wspiera terapię zapalenia oskrzeli i łagodnych postaci astmy jako środek bakteriobójczy, przeciwskurczowy, antyseptyczny oraz łagodzący napady kaszlu i uczucie rozbicia.
Mieszanka 10 – napar z fiołka, tymianku i omanu
Kolejna mieszanka łączy ziele fiołka trójbarwnego (Viola tricolor L.), ziele tymianku (Thymus vulgaris), liść podbiału (Tussilago farfara), korzeń omanu wielkiego (Inula helenium L.), ziele mącznicy lekarskiej (Arctostaphylos uva-ursi) oraz owoc anyżu (Pimpinella anisum), po 50 g każdego surowca.
Zioła miesza się równomiernie. Jedną łyżkę stołową mieszanki zalewa się filiżanką wrzątku i naparza około 15 minut pod przykryciem. Po przecedzeniu tradycyjnie wypija się dwie filiżanki dziennie – rano i wieczorem – w astmie oskrzelowej jako preparat o działaniu wykrztuśnym, odkażającym i łagodnie rozkurczowym.
Mieszanka 11 – odwar z dziewanny, podbiału i kopytnika
Ostatnia z mieszanek łączy kwiat dziewanny (np. dziewanna wielkokwiatowa Verbascum thapsus L.), ziele tymianku (Thymus vulgaris), korzeń mydlnicy lekarskiej (Saponaria officinalis), liść podbiału (Tussilago farfara) oraz ziele kopytnika pospolitego (Asarum europaeum L.). Zazwyczaj stosuje się po 50 g pierwszych czterech surowców i 25 g kopytnika – rośliny o silniejszym i bardziej drażniącym działaniu, wymagającej szczególnej ostrożności.
Jedną łyżkę stołową mieszanki zalewa się filiżanką wody, doprowadza do łagodnego wrzenia i gotuje na małym ogniu około 5 minut. Następnie odstawia się pod przykryciem na 15 minut i przecedza. Odwar pije się 2–3 razy dziennie po filiżance. Mieszanka działa silniej od poprzednich, dlatego przy nadwrażliwych błonach śluzowych oraz u osób wrażliwych na kopytnik wymaga rozwagi i krótkotrwałego stosowania.
Proste zalecenia praktyczne w ziołowym wsparciu astmy
W klasycznych poradnikach ziołolecznictwa przy astmie zaleca się również kilka prostych rytuałów codziennych:
Częste picie naparu z rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla L.), delikatnie osłodzonego łyżeczką miodu, pomaga łagodzić podrażnienie błon śluzowych. Co drugi dzień do skromnej, lekkiej kolacji można dodać ząbek czosnku (Allium sativum L.) – tradycyjnie ceni się go za działanie przeciwbakteryjne i wspierające odporność. Dieta chorych na astmę powinna obfitować w ciepłe, łatwo strawne posiłki, z dużym dodatkiem świeżych surówek i warzyw.
Dawniej stosowano również gotowe preparaty ziołowe, takie jak krople Astmin czy proszek Astmosan „Herbapolu”, a także tytoń ziołowy do fajki lub papierosy przeciwastmatyczne. Z dzisiejszej perspektywy, szczególnie wobec dobrze udokumentowanej szkodliwości dymu tytoniowego, tego typu formy są co najmniej dyskusyjne i nie powinny być wprowadzane samodzielnie – zwłaszcza u osób, które nigdy nie paliły.
Bardzo ważne jest wykrycie i, na ile to możliwe, usunięcie czynnika wywołującego objawy: może to być kurz domowy, pierze, sierść zwierząt, pleśnie, niektóre rośliny doniczkowe (np. pelargonia Pelargonium spp., piwonia Paeonia spp.) czy pyłki.
Absolutnie kluczowe jest unikanie palenia papierosów – zarówno czynnego, jak i biernego. Dla wielu chorych korzystny bywa pobyt w specjalistycznym sanatorium o specyficznym mikroklimacie, takim jak Kopalnia Soli „Wieliczka”.
Tekst ma charakter popularno-naukowy i edukacyjny. Nie stanowi porady medycznej ani indywidualnej rekomendacji terapeutycznej. W przypadku astmy każdą zmianę leczenia – także opartego na surowcach roślinnych – należy omawiać z lekarzem prowadzącym.
Źródła:
A. Ożarowski – Rośliny lecznicze i ich zastosowanie
A. Ożarowski – Ziołolecznictwo
S. Sroka – Poradnik ziołowy
E. Senderski – Receptury na zdrowie
