Krztusiec (ICD-10 „A37”)

Choroba ta jest ostrą i zaraźliwą infekcją, która najczęściej dotyka dzieci. Wywołują ją specyficzne bakterie, które dostają się do dróg oddechowych poprzez inhalację kropelek. Bakterie te osadzają się początkowo na błonach śluzowych jamy nosowo-gardłowej oraz w górnych drogach oddechowych, powodując stan zapalny. W późniejszym etapie infekcja może przenieść się na oskrzela i płuca. Okres inkubacji zarazków wynosi od kilku do 14 dni.

 

Początkowe objawy są niewyraźne i obejmują suchy kaszel, który stopniowo się nasila, trudności z odkrztuszaniem gęstej, lepkiej wydzieliny oraz czasami podwyższoną temperaturę. W drugim etapie pojawia się charakterystyczny napadowy kaszel z krztuszeniem się i świstem. U niemowląt choroba może przebiegać szczególnie ciężko, prowadząc nawet do bezdechu i drgawek. Choroba trwa od 6 do 8 tygodni, choć pod koniec czwartego tygodnia objawy zaczynają łagodnieć, mimo że kaszel może nawracać. Przewlekły i silny kaszel może prowadzić do rozedmy płuc.

W dawnych czasach krztusiec nazywano „kokluszem”, „kaszlem psotnym” lub „krztuszeniem dziecięcym”. Choć bakteria Bordetella pertussis została poznana dopiero w XX wieku, samo schorzenie opisywano już w wiekach wcześniejszych, a jego leczenie opierano na sile ziół i rytuałach ludowych.

Marcin z Urzędowa w swym Herbarzu polskim z roku 1595 wspominał o chorobie „kaszlu gwałtownego”, który „dzieciom duszność czyni i oczy wylazłe sprawuje”. Pisał, że pomagać mogą zioła „ciepłe i pierś otwierające” — między innymi macierzanka, anyż i koper.

„Macierzanka pierś otwiera, kaszel ucisza, oddechowi ulżywa i krztuszeniu zdatna jest.”
(Marcin z Urzędowa, „Herbarz polski”, 1595)

Szymon Syreniusz w swym monumentalnym Zielniku z 1613 roku zalecał przy podobnych dolegliwościach napary z prawoślazu i podbiału:

„Korzeń prawoślazu w wodzie warzony albo w mleku, kaszlącem wielką ulgę czyni, gardło miękczy i z piersi plugastwa wyciąga.”
(Syreniusz, „Zielnik”, Kraków 1613)

Lud wierzył, że krztusiec to choroba „wiatrowa” — przyniesiona przez złe powietrze lub „zarzucenie uroku”. W niektórych regionach Polski stosowano rytuały przejścia: dziecko przechodzono trzykroć pod korzeniami wywróconego drzewa albo przenoszono przez most o północy, aby „wiatr, co krztusi, został w dole”. Wierzono też, że można „przekazać chorobę” psu lub gęsi, pozwalając zwierzęciu „liznąć chore” — po czym wypuszczano je z wsi, by choroba „odeszła razem z nim”.

Krzysztof Kluk w XVIII wieku w Dykcjonarzu roślinnym pisał:

„Dzieci, które kaszlem uporczywym dręczone bywają, napojone odwarem z kwiatu lipowego, macierzanki, lubczyku i nasienia anyżowego, rychło ulgę czują.”
(K. Kluk, „Dykcjonarz roślinny”, 1786)

Wierzono, że choroba ta „oczyszcza pierś i płuca z plugastwa” i bywa „próbą dla młodego ciała”, dlatego niekiedy pozwalano, by wszystkie dzieci w domu ją przechorowały, wierząc, że później będą „mocniejsze na wiatr i chłód”.

Dym z jałowca, mleko z miodem i majerankiem, syropy z lipy czy prawoślazu stanowiły powszechne domowe lekarstwa, a towarzyszyły im zaklęcia i modlitwy o „uspokojenie kaszlu i lekkie tchnienie”.

Wszystkie podane na tej stronie przepisy, mieszanki i wskazówki mają charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią one porady lekarskiej ani farmaceutycznej. Zioła, choć naturalne, mogą wchodzić w interakcje z lekami, powodować uczulenia lub działać nie pożądanie u niektórych osób. Stosowanie mieszanek ziołowych odbywa się wyłącznie pod kontrolą specjalisty. W przypadku chorób przewlekłych, ciąży, karmienia piersią lub przyjmowania leków — skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą.

Lebiodka pospolita (Origanum vulgare L.)
 2 łyżki ziela zalać 500ml wrzącej wody i odstawić na 20 minut, przecedzić. Pić 4 razy dziennie po 200 ml, niemowlęta ważące 3-4 kg – 8,5-11 ml, 5-6 kg – 14-17 ml, 7-8 kg – 20-22,8 ml, 3-4 razy dziennie; dzieci od 1 do 3 roku – 30-40 ml, od 4 do 8 roku – 50-60 ml, od 9 do 12 roku-100 ml, od 13 do 15 roku- 150 ml, 4 razy dziennie.

 

Pięciornik gęsi (Potentilla anserina L.)
2 łyżki suszu zalać 250ml wrzącej wody; odstawić na 20 minut; przecedzić. Pić kilka razy dziennie po 1 szklance.; niemowlęta ważące 3-4 kg -9-11 ml, 5-6 kg – 14-17 ml, 7-8 kg – 20-23 ml, 3-4 razy dziennie.; dzieci ważące 9-10 kg – 25-28 ml, 15-20 kg – 42-57 ml, 25-30 kg – 71-85 ml, 35-40 kg – 100-115 ml, 45-50 kg – 130-150 ml, 3-4 razy dziennie.

 

Podbiał pospolity (Tussilago farfara L.)
2 łyżki liści, kwiatów i (lub) kłączy zalać 500ml wrzącej wody; odstawić na 20 minut; przecedzić. Pić 4-6 razy dziennie po 50 ml (w nieżytach układu oddechowego, kaszlu) lub 3-4 razy dziennie po 150-200 ml. Niemowlęta ważące 3-4 kg – 2-2,8 ml, 5-6 kg – 3,5-4 ml, 7-8 kg – 5-5,7 ml, 4-5 razy w ciągu doby. Dzieci ważące 9-10 kg – 6-7 ml, 15-20 kg -10,7-14 ml, 25-30 kg – 17,8-21 ml, 35-40 kg – 25-28,5 ml, 45-50 kg -32-35,7 ml, 4-6 razy dziennie.

 

lub pół szklanki zmielonych kwiatów lub liści zalać 300 ml wódki; wytrawiać 14 dni; przefiltrować. Zażywać 3-4 razy dziennie po 5 ml lub 6 razy dziennie po pół łyżeczki (2,5 ml). Dzieci ważące 15-20 kg -1-1,4 ml, 25-30 kg – 1,7-2,1 ml, 35-40 kg – 2,8-2,5 ml, 45-50 kg –3,2-3,5 ml, 3-4 razy dziennie lub połowę powyższych dawek 6 razy dziennie.

 

Ziele rozmarynu (Rosmarinus officinalis L.) – 20g
Liść mięty (Mentha piperita L.) – 10g
Owoc anyżu mielony (Pimpinella anisum L.) – 10g
Korzeń omanu (Inula helenium L.) – 10g
Liść szałwii (Salvia officinalis L.) – 10g
Kwiat rumianku (Matricaria chamomilla L.) – 10g
Ziele majeranku (Origanum majorana L.) – 10g
Ziele tymianku (Thymus vulgaris L.) – 10g
Igliwie lub gałązki sosny, świerku, jodły lub modrzewia
(Pinus sylvestris L., Picea abies L., Abies alba Mill., Larix decidua Mill.) – 10g

 

Zioła starannie wymieszać. Są bardzo wartościowe. 2 łyżki mieszanki zalać 250ml wrzątku; parzyć 20 minut; przecedzić.

dzieci ważące 15-20 kg – 25 ml, 25-30 kg – 40 ml, 35-40 kg – 50 ml, 3 razy dziennie.

 

Korzeń biedrzeńca (Pimpinella saxifraga L.) – 50 g
Liść podbiału (Tussilago farfara L.) – 50 g
Ziele tymianku (Thymus vulgaris L.) – 50 g
Ziele macierzanki (Thymus serpyllum L.) – 50 g
Kwiat bzu czarnego (Sambucus nigra L.) – 50 g
Liść szałwii (Salvia officinalis L.) – 20 g

 

Zioła zmieszać, wsypać łyżeczkę na 250ml wrzątku, naparzać pod przykryciem 30 min, przecedzić; pić 3 razy dziennie (dzieci po 1/2 szklanki).

 

 

Ziela bluszczyka (Glechoma hederacea L.) – 50 g
Liść szałwii (Salvia officinalis L.) – 50 g
Korzeń arcydzięgla (Angelica archangelica L.) – 50 g

Zalać 1 łyżkę dobrze rozdrobnionych ziół w termosie 500ml wody wrzącej i pozostawić pod zamknięciem 1 godz. Przecedzić i pić 1/3-1/2 szklanki 3 razy dziennie.

 

Kwiat dziewanny (Verbascum thapsiforme Schrad.) – 40 g
Liść babki lancetowatej (Plantago lanceolata L.) – 20 g
Liść podbiału (Tussilago farfara L.) – 20 g
Ziele fiołka trójbarwnego (Viola tricolor L.) – 20 g
Ziele tymianku (Thymus vulgaris L.) – 20 g
Owoc anyżu (Pimpinella anisum L.) lub kopru włoskiego (Foeniculum vulgare Mill.) – 20 g

 

Zalać 2 łyżki ziół 500ml wody ciepłej i postawić na parze pod przykryciem na 30 min. Odstawić na 5 min i przecedzić do termosu. Pić wielokrotnie w ciągu dnia po 1/4-1/2 szklanki.

 

Owoc anyżu (Pimpinella anisum L.) – 10 g
Ziele tymianku (Thymus vulgaris L.) – 10 g
Kwiat bzu czarnego (Sambucus nigra L.) – 20 g
Liść podbiału (Tussilago farfara L.) – 20 g
Korzeń prawoślazu (Althaea officinalis L.) – 20 g

Zalać 1 łyżkę ziół 250ml wody ciepłej i pozostawić na 30 minut. Następnie ogrzewać do wrzenia i gotować pod przykryciem 3 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić porcjami w ciągu dnia.

 

————————-źródła————————-

Henryk Różański / Wstęp do zielarstwa i fitoterapii / 2001

Mateusz Emanuel Senderski / Prawie wszystko o ziołach i ziołolecznictwie / 2017

O. Franciszek Sroka / Poradnik ziołowy / 1990

Aleksander Ożarowski  / Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie / 1989