Lipa — święte drzewo Słowian i domowa apteczka

Drzewo, pod którym można było odpocząć

Niewiele drzew tak mocno wrosło w polski krajobraz i kulturę jak lipa. Sadziło się ją przy domach, kościołach, kapliczkach i cmentarzach, wytyczano nią dworskie aleje, a pod jej rozłożystą koroną odpoczywano, obradowano i szukano schronienia przed letnim skwarem. Jej kwiaty pachniały miodem, miękkie drewno poddawało się dłutu rzeźbiarza, a z elastycznego łyka wyplatano sznury, maty, kosze i obuwie. Zanim domowe apteczki zapełniły się tabletkami, niemal każda gospodyni suszyła kwiat lipowy na zimowe przeziębienia.

W fitoterapii wykorzystuje się przede wszystkim kwiatostan lipy drobnolistnej (Tilia cordata Mill.) i lipy szerokolistnej (Tilia platyphyllos Scop.), a także ich mieszańca — lipy holenderskiej, nazywanej również lipą pośrednią (Tilia × europaea L.; w starszych dokumentach Tilia × vulgaris Heyne). Surowcem jest cały wysuszony kwiatostan wraz z charakterystyczną, jasnozieloną podsadką, określany farmakopealnie jako Tiliae flos.

Lipa należy obecnie do rodziny ślazowatych (Malvaceae), choć w starszych zielnikach znajdziemy ją jeszcze w osobnej rodzinie lipowatych (Tiliaceae). Ta zmiana systematyczna nie oznacza pomyłki dawnych autorów, lecz wynika z nowszego ujęcia pokrewieństwa roślin.

Jak rozpoznać lipę drobnolistną i szerokolistną?

Lipa drobnolistna (Tilia cordata Mill.) jest okazałym drzewem dorastającym zwykle do 20–30 metrów. Tworzy gęstą, szeroką koronę, a jej starszy pień pokrywa ciemna, podłużnie spękana kora. Liście są stosunkowo niewielkie, sercowate, drobno piłkowane i niesymetryczne u nasady. Ich górna strona jest ciemnozielona, natomiast na spodzie, w kątach nerwów, znajdują się charakterystyczne kępki rudawych włosków.

Pachnące, żółtawobiałe kwiaty zebrane są najczęściej po kilka lub kilkanaście. Szypułka kwiatostanu zrasta się z podłużną, błoniastą podsadką, która później działa jak skrzydełko ułatwiające rozsiewanie owoców. Lipa drobnolistna zakwita przeważnie na przełomie czerwca i lipca, nieco później niż lipa szerokolistna.

Lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos Scop.) może dorastać do około 35–40 metrów. Ma większe i bardziej miękko owłosione liście, a kępki włosków na spodniej stronie blaszki są zwykle jaśniejsze. Jej kwiatostany są mniej liczne, natomiast owoce wyraźniej żebrowane i pokryte twardszą łupiną. Kwitnienie rozpoczyna wcześniej, często już w drugiej połowie czerwca.

Oba gatunki są rodzime dla Polski. Lipa drobnolistna ma rozległy naturalny zasięg od Europy po środkową Syberię i północny Iran, natomiast lipa szerokolistna występuje naturalnie przede wszystkim w Europie i sięga po północny Iran. W naszym kraju spotykamy je w lasach liściastych i mieszanych, zwłaszcza w grądach, ale również przy drogach, w parkach, na starych cmentarzach i wokół wiejskich kościołów. Aktualne rozmieszczenie i nazewnictwo obu gatunków potwierdzają bazy Kew Plants of the World Online — Tilia cordata oraz Kew Plants of the World Online — Tilia platyphyllos.

Zbiór i suszenie kwiatu lipowego

Kwiatostany zbiera się na początku kwitnienia, kiedy część kwiatów jest już rozwinięta, ale inne pozostają jeszcze w pąkach. Nie warto czekać, aż kwiaty zaczną brunatnieć i opadać. Surowiec powinien mieć naturalną barwę, silny miodowy zapach i nie może nosić śladów pleśni, chorób ani oprysków.

Zbiera się cały kwiatostan razem z jasnozieloną podsadką. Materiał rozkłada się cienką warstwą w cieniu, w suchym i przewiewnym miejscu. Zbyt wysoka temperatura i bezpośrednie słońce pogarszają zapach oraz barwę surowca; podczas suszenia ogrzewanego temperatura nie powinna przekraczać około 30–35°C. Dobrze wysuszone kwiatostany należy przechowywać szczelnie, bez dostępu światła i wilgoci.

Nie zbiera się kwiatów z drzew rosnących przy ruchliwych drogach, parkingach, zakładach przemysłowych ani z terenów opryskiwanych. Stare, zbrązowiałe lub zatęchłe kwiaty trzeba wyrzucić. Nie należy także łamać całych gałęzi — kwiatostany można pozyskiwać bez okaleczania drzewa.

Lipa w legendach, wierzeniach i obrzędach

W materiałach etnograficznych lipa przedstawiana jest jako drzewo wyjątkowo życzliwe człowiekowi. W relacji z Wólki Kątnej wspominano, że sadzono ją pośrodku podwórza, ponieważ miała przyjmować na siebie niebezpieczeństwo zagrażające zagrodzie. Wierzono, że nawet jeżeli piorun uderzy w drzewo, oszczędzi dom i zabudowania gospodarcze.

Inna relacja z Lubelszczyzny zachowała nieco odmienne przekonanie: twierdzono, że piorun w ogóle nie uderza w lipę, dlatego podczas burzy szukano pod nią schronienia. Wierzenia te pokazują, jak silnie kojarzono lipę z opieką, ale nie należy traktować ich jako wskazówki praktycznej. Podczas burzy nie wolno stawać pod żadnym samotnym drzewem — również pod lipą.

W tradycji słowiańskiej i germańskiej lipom przypisywano zdolność odpędzania złych mocy, łagodzenia sporów i przywracania zgody. Pod ich koronami zawierano małżeństwa i odbywano zgromadzenia. Posadzenie młodej lipy mogło towarzyszyć narodzinom albo chrztowi dziecka. Drzewo miało rosnąć razem z człowiekiem, przekazywać mu siłę życiową i strzec rodzinnego domu.

W niektórych przekazach lipę sadzono także na grobie przedwcześnie zmarłej panny lub kawalera. Jej szum miał przynosić zmarłemu spokój, a ptaki i pszczoły odwiedzające koronę symbolicznie łączyły świat żywych ze światem duchów. Trumnę wykonaną z lipowego drewna wyobrażano sobie jako ostatnią, spokojną „kolebkę”.

Po chrystianizacji dawny szacunek wobec drzewa nie zanikł, lecz otrzymał nowe znaczenie. Na lipach zawieszano kapliczki, krzyże i obrazy Matki Bożej, a stare okazy otaczające kościoły stawały się miejscowymi pomnikami. Miękkie drewno lipowe było jednym z najważniejszych materiałów rzeźbiarskich. Z niego wykonano wiele figur sakralnych, a także zasadnicze drewniane elementy słynnego ołtarza Wita Stwosza w krakowskim kościele Mariackim.

Lipa była również drzewem domowym i użytkowym. Z jej łyka wykonywano chodaki nazywane postołami, powrozy, maty i elementy wianków. Dawne zielniki wspominały nawet, że łopata z lipowym trzonkiem miała przekazywać wykopywanym ziołom dodatkową moc, gałązki ułożone w znak krzyża chroniły przed żelazem, a lipowe łyko zabezpieczało przed urokiem.

Najbardziej literacką lipą polskiej kultury pozostaje ta z Czarnolasu, uwieczniona przez Jana Kochanowskiego słowami: „Gościu, siądź pod mym liściem…”. Drzewo staje się w tej fraszce niemal gospodarzem domu — obiecuje cień, chłód, śpiew ptaków i odpoczynek. Trudno o lepsze podsumowanie miejsca, jakie lipa zajmowała w dawnym krajobrazie.

Skład chemiczny kwiatostanu lipy

Kwiatostan lipy zawiera kilka grup związków, których działanie może się wzajemnie uzupełniać. Najważniejsze są flawonoidy, w tym pochodne kwercetyny i kemferolu, takie jak rutyna, hiperozyd, astragalina i tylirozyd. Występują w nim również procyjanidyny i inne garbniki skondensowane, śluzy zbudowane z polisacharydów, kwasy fenolowe oraz niewielka ilość olejku eterycznego. Wśród składników lotnych wymieniany jest między innymi farnezol, choć proporcje olejku mogą wyraźnie różnić się zależnie od gatunku, miejsca zbioru i sposobu suszenia.

Starsze opracowania podawały również obecność witaminy C, witaminy PP, aminokwasów i mikroelementów. Nie są to jednak składniki, dla których przygotowuje się napar lipowy — ich zawartość jest zmienna, a część może ulegać rozkładowi podczas suszenia i przechowywania.

W doświadczeniach laboratoryjnych procyjanidyny wyizolowane z kwiatów lipy drobnolistnej (Tilia cordata Mill.) ograniczały wybrane reakcje zapalne ludzkich neutrofili, w tym uwalnianie reaktywnych form tlenu i niektórych mediatorów zapalnych. Wynik ten wspiera biologiczną wiarygodność tradycyjnego zastosowania przy podrażnieniu błon śluzowych, ale nie jest jeszcze dowodem klinicznej skuteczności naparu u chorych ludzi. Badanie procyjanidyn kwiatu lipy.

Działanie — między tradycją a współczesną wiedzą

Europejska Agencja Leków uznaje kwiat lipy za tradycyjny roślinny produkt leczniczy stosowany w łagodzeniu objawów przeziębienia oraz łagodnych objawów napięcia psychicznego. Określenie „tradycyjny” jest tutaj bardzo ważne: zastosowanie opiera się na wieloletnim doświadczeniu i wiarygodnym mechanizmie działania, ale nie na dużych, kontrolowanych badaniach klinicznych.

Ciepły napar zwiększa podaż płynów, rozgrzewa i może sprzyjać poceniu. Śluzy powlekają podrażnione błony śluzowe jamy ustnej i gardła, natomiast polifenole wykazują aktywność przeciwutleniającą i przeciwzapalną w badaniach laboratoryjnych. Znaczenie ma również sam rytuał wypicia ciepłego, pachnącego napoju i odpoczynek, którego podczas infekcji często brakuje.

Łagodne działanie uspokajające także należy traktować jako tradycyjne. Napar może być pomocny wieczorem, przy przemęczeniu i przejściowym napięciu, nie jest jednak lekiem na zaburzenia lękowe, przewlekłą bezsenność ani depresję.

W dawnym ziołolecznictwie lipie przypisywano ponadto działanie moczopędne, żółciopędne, rozkurczowe, obniżające ciśnienie i „oczyszczające krew”. Stosowano liście na rany i oparzenia, korę w chorobach przewodu pokarmowego, a węgiel z drewna jako środek pochłaniający. Te zastosowania mają znaczenie historyczne, lecz w większości nie zostały dostatecznie potwierdzone klinicznie. Nie należy na ich podstawie zastępować diagnostyki ani leczenia chorób serca, wątroby, nerek czy przewodu pokarmowego.

Stosowanie samego kwiatu lipy

Najprostszą postacią jest napar. Dla młodzieży od 12 lat, dorosłych i osób starszych monografia EMA podaje 1,5 g rozdrobnionego kwiatostanu na 150 ml wrzącej wody, dwa do czterech razy dziennie. Surowiec należy zalać wrzątkiem, pozostawić pod przykryciem około 10–15 minut i przecedzić. Przy przeziębieniu napar pije się ciepły, rozpoczynając stosowanie po pojawieniu się pierwszych objawów. Jeśli dolegliwości trwają dłużej niż tydzień albo się nasilają, konieczna jest konsultacja medyczna.

Przy łagodnym napięciu psychicznym zwykle wystarcza jedna filiżanka naparu wieczorem. Jeżeli niepokój lub bezsenność utrzymują się, nie należy bez końca zwiększać ilości ziół, lecz poszukać przyczyny dolegliwości.

Tradycyjnie mocniejszy napar wykorzystywano do płukania gardła, okładów oraz kąpieli. Takie zastosowania nie należą do głównych wskazań monografii EMA, ale są dobrze zakorzenione w domowym zielarstwie.

Mieszanki z kwiatem lipy

1. Mieszanka na pierwsze objawy przeziębienia

Rp. Kwiatostan lipy drobnolistnej lub szerokolistnej (Tilia cordata Mill., Tilia platyphyllos Scop.) 40 g, kwiat bzu czarnego (Sambucus nigra L.) 25 g, owoc maliny właściwej (Rubus idaeus L.) 20 g oraz owoc róży dzikiej (Rosa canina L.) 15 g.

SP. Jedną płaską łyżkę mieszanki zalać 250 ml wrzącej wody i naparzać pod przykryciem przez 15 minut.

Działanie. Mieszanka wywodzi się z tradycyjnych herbatek napotnych i rozgrzewających. Ciepły płyn uzupełnia nawodnienie, lipa i bez wspierają komfort podczas infekcji, malina poprawia smak, a owoc róży wzbogaca napój w polifenole.

Sposób użycia. Pić po jednej filiżance dwa lub trzy razy dziennie przez maksymalnie 5–7 dni. Napar nie zastępuje leków przeciwgorączkowych ani leczenia zaleconego przez lekarza.

2. Mieszanka osłaniająca przy suchym kaszlu

Rp. Kwiatostan lipy (Tilia cordata Mill. lub Tilia platyphyllos Scop.) 35 g, kwiat ślazu dzikiego (Malva sylvestris L.) 30 g, liść babki lancetowatej (Plantago lanceolata L.) 20 g oraz ziele tymianku pospolitego (Thymus vulgaris L.) 15 g.

SP. Jedną łyżkę mieszanki zalać 250 ml wrzącej wody, naparzać 15 minut i dokładnie przecedzić.

Działanie. Śluzy ślazu i lipy powlekają podrażnione gardło, babka tradycyjnie stosowana jest przy suchym kaszlu, a tymianek wspiera odkrztuszanie.

Sposób użycia. Pić po pół filiżanki trzy razy dziennie przez 5–7 dni. Duszność, świsty, ból w klatce piersiowej, krwioplucie albo nasilający się kaszel wymagają konsultacji lekarskiej.

3. Płukanka na podrażnione gardło i chrypkę

Rp. Kwiatostan lipy (Tilia cordata Mill. lub Tilia platyphyllos Scop.) 40 g, kwiat ślazu dzikiego (Malva sylvestris L.) 30 g, liść szałwii lekarskiej (Salvia officinalis L.) 20 g i koszyczek rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla L.) 10 g.

SP. Dwie łyżeczki mieszanki zalać 250 ml wrzącej wody, pozostawić pod przykryciem na 15 minut, przecedzić i przestudzić.

Działanie. Lipa i ślaz działają powlekająco, natomiast szałwia i rumianek są tradycyjnymi surowcami do pielęgnacji jamy ustnej i gardła.

Sposób użycia. Płukać gardło trzy do pięciu razy dziennie przez maksymalnie tydzień. Płukanki nie stosuje się u dzieci, które nie potrafią jej bezpiecznie wypluć.

4. Mieszanka na katar towarzyszący przeziębieniu

Rp. Kwiatostan lipy (Tilia cordata Mill. lub Tilia platyphyllos Scop.) 35 g, kwiat bzu czarnego (Sambucus nigra L.) 30 g, koszyczek rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla L.) 20 g oraz liść mięty pieprzowej (Mentha × piperita L.) 15 g.

SP. Jedną płaską łyżkę ziół zalać 250 ml wrzącej wody i naparzać pod przykryciem przez 10 minut.

Działanie. Jest to aromatyczna mieszanka rozgrzewająca, stosowana tradycyjnie przy przeziębieniu, uczuciu zatkanego nosa i podrażnieniu górnych dróg oddechowych.

Sposób użycia. Pić jedną filiżankę dwa razy dziennie przez 3–5 dni. Mięta pieprzowa może nasilać refluks i zgagę.

5. Mieszanka osłaniająca przewód pokarmowy

Rp. Kwiat ślazu dzikiego (Malva sylvestris L.) 50 g, kwiatostan lipy (Tilia cordata Mill. lub Tilia platyphyllos Scop.) 30 g oraz kwiat nagietka lekarskiego (Calendula officinalis L.) 20 g.

SP. Jedną łyżkę mieszanki zalać 250 ml gorącej wody, pozostawić pod przykryciem na 15–20 minut i przecedzić.

Działanie. Receptura nawiązuje do znalezionej na Dysku mieszanki ślazu, lipy i nagietka. Surowce śluzowe mogą łagodzić uczucie podrażnienia, natomiast nagietek tradycyjnie stosowany jest jako składnik mieszanek wspierających błony śluzowe.

Sposób użycia. Pić jedną filiżankę dwa razy dziennie pomiędzy posiłkami, nie dłużej niż przez tydzień bez konsultacji. Nawracający ból brzucha, krwawienie, utrata masy ciała lub uporczywa biegunka wymagają diagnostyki.

6. Mieszanka na trawienie zaburzone napięciem

Rp. Liść melisy lekarskiej (Melissa officinalis L.) 35 g, kwiatostan lipy (Tilia cordata Mill. lub Tilia platyphyllos Scop.) 25 g, koszyczek rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla L.) 25 g oraz liść mięty pieprzowej (Mentha × piperita L.) 15 g.

SP. Jedną łyżkę mieszanki zalać 250 ml wrzącej wody i naparzać pod przykryciem przez 10–15 minut.

Działanie. Mieszanka przeznaczona jest na łagodne dolegliwości czynnościowe, w których napięciu psychicznemu towarzyszy uczucie pełności, przelewanie lub skurcze brzucha.

Sposób użycia. Pić po jednej filiżance po głównym posiłku, raz lub dwa razy dziennie, przez maksymalnie 10 dni.

7. Wieczorna mieszanka ułatwiająca wyciszenie

Rp. Kwiatostan lipy (Tilia cordata Mill. lub Tilia platyphyllos Scop.) 40 g, liść melisy lekarskiej (Melissa officinalis L.) 30 g, koszyczek rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla L.) 20 g i kwiat lawendy wąskolistnej (Lavandula angustifolia Mill.) 10 g.

SP. Jedną płaską łyżkę mieszanki zalać 250 ml wrzącej wody. Naparzać 15 minut pod przykryciem.

Działanie. Lipa, melisa, rumianek i lawenda tworzą łagodną mieszankę przeznaczoną na wieczorne napięcie, trudność w wyciszeniu myśli i przejściowe problemy z zasypianiem.

Sposób użycia. Pić jedną filiżankę 30–60 minut przed snem przez 10–14 dni. Długotrwała lub nasilająca się bezsenność wymaga ustalenia przyczyny.

8. Mieszanka na łagodne napięcie nerwowe

Rp. Kwiatostan lipy (Tilia cordata Mill. lub Tilia platyphyllos Scop.) 35 g, liść melisy lekarskiej (Melissa officinalis L.) 30 g, kwiatostan głogu jednoszyjkowego lub dwuszyjkowego (Crataegus monogyna Jacq., Crataegus laevigata (Poir.) DC.) 20 g oraz kwiat lawendy wąskolistnej (Lavandula angustifolia Mill.) 15 g.

SP. Jedną łyżkę ziół zalać 250 ml wrzącej wody i pozostawić pod przykryciem na 15 minut.

Działanie. Receptura nawiązuje do dawnych mieszanek lipy i głogu używanych przy napięciu psychicznym odczuwanym również w ciele.

Sposób użycia. Pić jedną filiżankę raz lub dwa razy dziennie przez maksymalnie dwa tygodnie. Osoby przyjmujące leki nasercowe, przeciwarytmiczne albo obniżające ciśnienie powinny skonsultować stosowanie głogu z lekarzem. Ból w klatce piersiowej, omdlenie lub nasilone kołatanie serca nie są wskazaniem do samoleczenia ziołami.

9. Kąpiel lipowo-lawendowa

Rp. Kwiatostan lipy (Tilia cordata Mill. lub Tilia platyphyllos Scop.) 40 g, kwiat lawendy wąskolistnej (Lavandula angustifolia Mill.) 25 g, koszyczek rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla L.) 20 g oraz ziele macierzanki piaskowej (Thymus serpyllum L.) 15 g.

SP. Około 50 g mieszanki zalać dwoma litrami wrzącej wody, naparzać 20 minut, przecedzić i wlać do wanny.

Działanie. Aromatyczna kąpiel ma znaczenie relaksacyjne, rozgrzewa i może zmniejszać odczuwanie napięcia mięśniowego po stresującym dniu.

Sposób użycia. Kąpiel powinna trwać 10–15 minut, a woda nie może być bardzo gorąca. Stosować raz lub dwa razy w tygodniu. Należy przerwać kąpiel przy zawrotach głowy, osłabieniu albo podrażnieniu skóry.

10. Okład na łagodnie podrażnioną skórę

Rp. Kwiatostan lipy (Tilia cordata Mill. lub Tilia platyphyllos Scop.) 40 g, kwiat nagietka lekarskiego (Calendula officinalis L.) 30 g i koszyczek rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla L.) 30 g.

SP. Dwie łyżki mieszanki zalać 300 ml wrzącej wody, naparzać 15 minut, dokładnie przecedzić i pozostawić do ostygnięcia.

Działanie. Chłodny napar może działać kojąco i służyć do pielęgnacji nieuszkodzonej, zaczerwienionej lub przesuszonej skóry.

Sposób użycia. Czystą gazę nasączyć naparem i przykładać na 10 minut raz lub dwa razy dziennie. Napar przygotowuje się każdorazowo świeży. Nie stosować na głębokie rany, zakażenia, okolice oczu ani rozległe zmiany skórne.

Bezpieczeństwo stosowania

Przeciwwskazaniem do używania kwiatu lipy jest uczulenie na surowiec. W monografii EMA nie odnotowano potwierdzonych interakcji samego kwiatu lipy z lekami, ale nie oznacza to automatycznie, że każda wieloskładnikowa mieszanka jest obojętna. Receptura przejmuje przeciwwskazania wszystkich użytych roślin.

Bezpieczeństwo stosowania leczniczych dawek kwiatu lipy podczas ciąży i karmienia piersią nie zostało dostatecznie ustalone, dlatego EMA nie zaleca takiego użycia bez konsultacji. W przypadku objawów przeziębienia preparaty z lipy nie są zalecane dzieciom poniżej czwartego roku życia, a stosowanie z powodu napięcia psychicznego nie jest zalecane przed ukończeniem 12 lat. Podane w artykule mieszanki nie są recepturami pediatrycznymi.

Szczególnej ostrożności wymagają osoby z alergią na rośliny z rodziny astrowatych, ponieważ mogą zareagować na rumianek (Matricaria chamomilla L.) lub nagietek (Calendula officinalis L.). Przy chorobach przewlekłych, ograniczeniu podaży płynów, leczeniu kardiologicznym, przyjmowaniu wielu leków albo planowaniu dłuższej kuracji mieszankę warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.

Jeżeli infekcji towarzyszy duszność, bardzo wysoka lub utrzymująca się gorączka, ropna wydzielina, silne osłabienie, ból w klatce piersiowej albo pogorszenie stanu ogólnego, domowa herbatka nie jest wystarczającym postępowaniem.

Na zakończenie

Lipa nie jest „zapomnianym panaceum”, lecz rośliną, w której niezwykle wyraźnie spotykają się trzy światy. Pierwszym jest przyroda — potężne, miododajne drzewo karmiące owady i dające cień. Drugim pozostaje kultura, w której lipa chroniła domy, towarzyszyła narodzinom, ślubom i pogrzebom, a pod jej koroną szukano zgody i natchnienia. Trzeci świat to fitoterapia: znacznie skromniejszy od ludowych legend, ale nadal wartościowy. Ciepły napar z prawidłowo zebranego kwiatostanu może łagodzić objawy przeziębienia, podrażnienie gardła i przejściowe napięcie.

Być może właśnie dlatego lipa przetrwała w domowej apteczce mimo rozwoju nowoczesnej medycyny. Nie obiecuje cudów. Oferuje coś prostszego: ciepło, zapach, nawodnienie, chwilę odpoczynku i łagodne wsparcie wtedy, gdy organizm najbardziej go potrzebuje.