ROŚLINY PROZDROWOTNE STOSOWANE U DZIECI
Spośród tysięcy różnych produktów obecnych na rynku istotne miejsce zajmują preparaty przeznaczone do stosowania u dzieci. Bardzo często stanowią one alternatywę dla syntetycznych leków OTC. Stosuje się je na przykład w celach profilaktycznych; do takich środków należą na przykład produkty na poprawę odporności.
Wiele z nich uważa się za leki na różne dolegliwości – zakażenia górnych dróg oddechowych, problemy skórne i gastryczne, alergie i wiele innych. Bardzo często podawane są one dzieciom bez wiedzy lekarza, w ramach leczenia domowego.
Poniżej przedstawiono wybrane surowce roślinne oraz inne składniki preparatów prozdrowotnych, które znaleźć można w funkcjonujących na rynku produktach przeznaczonych do stosowania u dzieci.
SUROWCE ROŚLINNE O DZIAŁANIU WSPIERAJĄCYM ODPORNOŚĆ ORGANIZMU
Odporność to aktywność organizmu, mająca na celu obronę przed zakażeniami. Zależy ona od właściwego funkcjonowania układu immunologicznego. Obecnie, coraz większym zainteresowaniem w celu wspomagania odporności u dzieci, cieszą się naturalne produkty lecznicze, bądź suplementy diety pochodzenia roślinnego.
Najczęściej w produktach obecnych na rynku polskim, zalecanych do stosowania u dzieci w celu poprawienia odporności, znajdują się takie surowce, jak aloes drzewiasty, jeżówka purpurowa oraz bez czarny .
#Aloes. Surowcem leczniczym jest liść aloesu. Wytwarza się z niego alonę, żel aloesowy oraz miazgę aloesową. Surowiec zawiera wiele związków czynnych. Należą do nich głównie antrazwiązki, pochodne α-pironu, glikoproteiny, białka, substancje śluzowe oraz składniki mineralne. Zgodnie z monografią ESCOP (European Scientific Cooperative on Phytotherapy) produkty z aloesu zwyczajnego nie powinny być podawane dzieciom poniżej 10 roku życia, a według EMEA (European Medicines Agency) poniżej 12 roku życia.
Popularną rośliną leczniczą, wykorzystywaną jako lek o wielokierunkowym spektrum działania w medycynie ludowej, jest #jeżówka #purpurowa. Roślina ta (ziele i korzeń) jest głównym składnikiem preparatów immunostymulujących, ponieważ uważa się, że podnosi naturalną odporność organizmu . Przetwory z jeżówki działają też przeciwzapalnie, przeciwgrzybiczo, przeciwwirusowo, przeciwbakteryjnie. Surowiec zawiera polisacharydy, polifenolokwasy (pochodne kwasu kawowego i ich połączenia), izobutyloamidy, flawonoidy, glikoproteiny, olejki eteryczne, aminy i poliacetyleny. Wiele produktów przeznaczonych dla dzieci zawiera sok z jeżówki. Zalecane są one jednak do stosowania u dzieci powyżej 4 lub 12 roku życia.
Inną, dobrze znaną rośliną stosowaną w celu wspomagania odporności u dzieci jest #bez #czarny. Jako surowiec leczniczy wykorzystuje się kwiaty, korę, liście i owoce. Owoce bzu czarnego należą do surowców flawonowych. Zawierają one antocyjany, olejki eteryczne, garbniki, pektyny, flawonoidy (m.in. rutynę i kwercetynę) i sterole. Owoce bzu czarnego mają status GRAS (Generally recognized as safe for use in foods). Wykazują one aktywność łagodnie przeczyszczającą, moczopędną, przeciwbólową, napotną, a także ściągającą. Owoc bzu czarnego, tak jak i kwiatostan lipy, czy owoc maliny, należy również do surowców roślinnych o działaniu przeciwgorączkowym i napotnym. Popularne produkty dla dzieci do podawania w celu zwiększenia odporności zawierają standaryzowane ekstrakty z owoców czarnego bzu. W większości sklepów spożywczych można też nabyć soki, czy syropy z bzu czarnego.
SUROWCE ROŚLINNE O DZIAŁANIU SPAZMOLITYCZNYM
Na polskim rynku istnieje wiele granulowanych herbatek dla dzieci i niemowląt, zalecanych do stosowania w przypadku bolesnych kolek i innych problemów gastrycznych. Produkty te są powszechnie reklamowane, jednak zamiast sięgać po sztuczne granulaty, herbatkę ziołową można przygotować we własnym zakresie. Wykorzystać można do tego suszone zioła i owoce, powszechnie dostępne w aptekach i sklepach zielarskich. Dodatkową ich zaletą jest brak środków konserwujących, sztucznych barwników, czy aromatów. Nie są one również dosładzane.
Do dobrze znanych roślin o właściwościach wiatropędnych oraz przeciwskurczowych, które stosowane są u dzieci, należy #koper #włoski, biedrzeniec anyż, oraz kminek zwyczajny. Koper włoski. Surowcem zielarskim jest owoc kopru włoskiego oraz olejek koprowy. Owoce zawierają 2-6% olejku, flawonoidy, stigmasterol, olej tłusty, białko, cukry. Surowiec wykazuje działanie wykrztuśne, rozkurczające i wiatropędne. Zakres stosowania kopru włoskiego dotyczy dolegliwości kurczowych żołądka i jelit, niestrawności, wzdęć oraz nieżytów górnych dróg oddechowych. U dzieci, w celu osłabienia przykrych objawów gastrycznych, stosuje się koper włoski pod postacią herbatki. Nie zaleca się stosowania olejku koprowego u dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia, ze względu na jego działanie estrogenowe (obecność estragolu)
Kolejną rośliną o działaniu spazmolitycznym obecną w produktach przeznaczonych dla dzieci jest biedrzeniec anyż (anyż, anyżek).
#Owoc #anyżu, a także otrzymywany z niego olejek anyżowy, zawierają wiele cennych biologicznie aktywnych substancji czynnych. Owoc anyżu wykazuje działanie wykrztuśne, przeciwbakteryjne i słabe przeciwskurczowe. Zakres jego stosowania to między innymi dolegliwości trawienne . Herbatki przyrządzone z anyżku, ze względu na działanie spazmolityczne, są pomocne w zwalczaniu kolek u niemowląt.
#Kminek #lekarski (kminek zwyczajny). Owoce zawierają olejek, olej tłusty, białka, poliacetyleny, flawonoidy i cukry. Olejek wykazuje działanie rozkurczające jelita, wiatropędne oraz wzmaga wydzielanie soku żołądkowego, ponadto wykazuje właściwości przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Owoc kminku stosowany jest w zaburzeniach trawienia, takich jak słabe kurczowe dolegliwości przewodu pokarmowego, wzdęcia i uczucie pełności . Napary sporządzane z owoców kminku wspomagają naturalne wydzielanie soków trawiennych, przez co regulują procesy pokarmowe.
W celach rozkurczowych najczęściej podaje się dzieciom herbatki z #kopru #włoskiego z #kminkiem lub #owoc #kminku w postaci ziół do zaparzania. Ponadto, owoce anyżu i kopru włoskiego należą także do grupy surowców o aktywności wykrztuśnej i przeciwkaszlowej.
Podobne działanie wykazuje liść i korzeń prawoślazu lekarskiego , liść babki lancetowatej, czy kwiaty dziewanny kutnerowatej.
SUROWCE ROŚLINNE ZAWIERAJĄCE #NATURALNE #WITAMINY
Ważnym surowcem witaminowym jest #owoc #róży. Zawiera on głównie witaminę C. Pochodzi z różnych gatunków róży, zarówno rosnących dziko, jak i uprawianych. Przykładem może być róża dzika, szypszyna (Rosa canina L.), krzew z rodziny Różowatych (Rosacea). Owoc zawiera wyjątkowo dużo witaminy C (do 3 %) oraz wiele innych witamin (A, E, K, PP, B1, B2). Obecne są w nim także karotenoidy, kwasy organiczne (np. cytrynowy, jabłkowy, szczawiowy), aminokwasy oraz sole mineralne (wapń, potas, fosfor, magnez i żelazo), pektyny oraz cukry, w tym cukier inwertowany (ok. 2%). Owoce dzikiej róży uzupełniają niedobory witaminy C. Były one powszechnie stosowane jako składnik żywności w Polsce i UE przed 1997 r. Surowiec jest szeroko wykorzystywany do wyrobu preparatów witaminowych. Zawierają one naturalną witaminę C i przeznaczone są do stosowania także u dzieci. Naturalny, czysty sok, wyciśnięty ze świeżo zebranych owoców róży jest jednak najlepszym produktem dla dzieci.
Innym surowcem, o znacznej zawartości witaminy C, jest #porzeczka #czarna (Ribes nigrum L.). Jest to krzew z rodziny Agrestowatych (Grossulariaceae). Surowcem jest liść porzeczki czarnej (Ribis nigri folium) oraz owoc porzeczki czarnej (Ribis nigri fructus). W owocach znajdują się znaczne ilości witaminy C i witamin z grupy B oraz wiele innych korzystnych dla organizmu związków. Przetwory z owoców stosuje się jako preparaty witaminowe oraz zwiększające odporność organizmu. Naturalny sok z czarnej porzeczki jest bogatym źródłem niezbędnych dla organizmu dziecka witamin, a przede wszystkim jednym z najcenniejszych źródeł witaminy C.
Kolejnym surowcem stanowiącym korzystne źródło witamin, są #owoce #aceroli (Malpighia glabra L.). Mają one czerwoną barwę, są niewielkie, lekko spłaszczone i odznaczają się soczystym miąższem. Stanowią bogate źródło witaminy C (do 3%) i głównie jako jej źródło są wykorzystywane w suplementach diety (13). Owoce aceroli były stosowane jako żywność lub składnik żywności w krajach UE przed 1997 r. Ekstrakty z owoców aceroli, zawierające duże ilości witaminy C, wchodzą w skład suplementów diety znajdujących się obecnie w sprzedaży w Polsce.
Witaminy wchodzą w skład wielu suplementów diety oraz produktów wzbogacanych witaminami, które przeznaczone są dla dzieci. Witaminy to związki organiczne, o różnym charakterze chemicznym, konieczne do prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego. Biorą czynny udział w wielu procesach metabolicznych. Uczestniczą na przykład w regeneracji tkanek, są kofaktorami wielu enzymów, mają wkład w tworzenie hormonów i przeciwciał.
Wyróżnia się witaminy rozpuszczalne w wodzie, szybciej wydalane z organizmu i witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (np. tokoferole, kalcyferol), które mogą być magazynowane, na przykład w wątrobie, tkance tłuszczowej, czy nerkach. Związki te są pochodzenia naturalnego (jak na przykład wspomniana wyżej witamina C pozyskiwana z surowców roślinnych) lub mogą być otrzymywane syntetycznie. Witaminy dostępne na rynku polskim dystrybuowane są najczęściej w postaci preparatów multiwitaminowych (wprowadzane są one do obrotu w formie tabletek, syropów, lizaków, żelek) lub w innych produktach przeznaczonych dla dzieci. Są to głównie środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego (kaszki, mleko modyfikowane) oraz produkty wzbogacone witaminami, takie jak na przykład soki, desery, jogurty, kakao.
Według Instytutu Matki i Dziecka u dzieci występują wyłącznie niedobory witaminy D i wapnia. Szczególnie niebezpieczne jest podawanie preparatów witaminowych małym dzieciom (do 3 roku życia), ponieważ wiele produktów spożywczych przeznaczonych do ich codziennego żywienia jest dodatkowo wzbogacana witaminami i substancjami mineralnymi. Połączenie takiej ilości witamin może prowadzić do hiperwitaminozy. Nadal zatem najlepszym i najbezpieczniejszym źródłem witamin i związków mineranych jest odpowiednio skomponowana dieta dziecka. Witaminy podane w diecie są pochodzenia naturalnego, co powoduje że są łatwo przyswajane przez organizm. Jest to niewątpliwie ich korzystna właściwość. Natomiast witaminy wchodzące w skład preparatów witaminowych skierowanych dla dzieci, są w większości otrzymane syntetycznie. Wchłaniają się one trudniej, bądź nie są w ogóle przyswajalne. Zatem zażywanie ich jest problematyczne. Surówka z kapusty, marchwi, pietruszki, czy innych warzyw, przygotowana w domu, jest o wiele zdrowsza dla małych dzieci niż sztuczne preparaty. Wczesne dzieciństwo to jednak okres, w którym organizm szczególnie narażony jest na niedobór lub nadmiar witamin. Może się zdarzyć, że odpowiednia i zróżnicowana dieta nie dostarcza wszystkich składników odżywczych niezbędnych dla prawidłowego rozwoju młodego organizmu. W takim przypadku decyzję o potrzebie suplementowania witamin powinien podjąć lekarz na podstawie racjonalnych przesłanek klinicznych. W razie konieczności suplementacji określonych witamin powinien on także pomóc w wybraniu preparatu najbardziej korzystnego dla zdrowia małego dziecka.
Według definicji FAO/WHO probiotyki to „żywe szczepy ściśle określonych drobnoustrojów, które podawane w odpowiednich ilościach wywierają korzystny efekt na zdrowie konsumenta”. W skład preparatów probiotycznych wchodzą najczęściej bakterie z rodzajów Lactobacillus (np. L. casei, L. rhamnosus) i Bifidobacterium (np. B. breve) . Produkty żywnościowe zawierające te bakterie, w postaci produktów sfermentowanych (kefir, jogurt), spożywane były w wielu kulturach świata. Obecnie na rynku współistnieją różne grupy produktów zawierające szczepy probiotyczne. Są to zarejestrowane produkty lecznicze, suplementy diety oraz środki specjalnego przeznaczenia żywieniowego i medycznego, a także mleko modyfikowane. Aktywność danego probiotyku ściśle zależy od stosowanego szczepu oraz odpowiednio dobranej dawki. Utrzymanie równowagi mikrobiologicznej w układzie pokarmowym to podstawa prawidłowego funkcjonowania organizmu.
Bakterie swoiste dla gospodarza i szczepy probiotyczne wykazują takie same właściwości. Bakterie probiotyczne wspomagają prawidłowe funkcjonowanie układu immunologicznego poprzez stymulowanie jego działania, dzięki czemu wpływają korzystnie na zdrowie. Ponadto pełnią funkcję ochronną przed drobnoustrojami chorobotwórczymi oraz funkcję trawienną i potencjalnie przeciwnowotworową . Szczepy probiotyczne są efektywne w leczeniu biegunek, zwłaszcza towarzyszących antybiotykoterapii. Biegunki są bardzo niebezpieczne dla dzieci, zwłaszcza młodszych (poniżej 1 roku życia). Prowadzić one mogą do szybkiego odwodnienia organizmu, czego skutkiem jest konieczność hospitalizacji. W przypadku biegunek wywoływanych przez wirusy, zwłaszcza rotawirusy, udokumentowano skuteczność Lactobacillus rhamnosus GG oraz grzybów drożdżoidalnych Saccharomyces boulardii. Drożdże Saccharomyces boulardii są uznanym drobnoustrojem probiotycznym.
Antybiotykoterapia z kolei, oprócz destrukcyjnego działania na bakterie chorobotwórcze, powoduje równocześnie zaburzenie naturalnej flory bakteryjnej układu pokarmowego. Może to prowadzić do rozwoju biegunek współistniejących z terapią antybiotykową. Zatem podawanie dzieciom probiotyku w trakcie trwania antybiotykoterapii zmniejsza ryzyko wystąpienia biegunki oraz pomaga w odbudowaniu zniszczonej flory bakteryjnej przewodu pokarmowego. Probiotyki wykorzystywane są również w leczeniu alergii u dzieci. Mogą łagodzić objawy alergii wziewnej, co w swej analizie wykazał Ivory. Probiotyki wspomagają także postępowanie w przypadku alergii pokarmowej. Jednak badania dotyczące skuteczności probiotyków w alergii pokarmowej oraz skórnej nie są jednoznaczne. Na rynku istnieje wiele preparatów probiotycznych przeznaczonych dla dzieci. Produkty te należy stosować tylko w tych chorobach, w których ich działanie zostało potwierdzone badaniami naukowymi. Zasada ta powinna dotyczyć zwłaszcza dzieci.
#Prebiotyki są wszechobecne, a ich zakup nie stwarza trudności. Można je znaleźć nie tylko w aptekach, ale także w marketach i drogeriach. Obecnie, z uwagi na brak czasu oraz bardzo często trudność z uzyskaniem szybkiej porady lekarskiej, wiele osób stosuje je na własną rękę, również w wypadku dolegliwości, dla których ich działanie nie zostało potwierdzone rzetelnymi badaniami klinicznymi. Należy zwrócić także uwagę na pochodzenie danego produktu. Istnieją bowiem doniesienia o fałszowaniu produktów oraz o wprowadzaniu konsumenta w błąd, co do ich faktycznego składu oraz liczby zawartych bakterii.
Kolejną ważną grupą związków, która obecna jest w produktach dla dzieci, są niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT). Należą do niej kwasy z grup omega-3, omega-6 oraz omega-9. Muszą one być dostarczone do organizmu z pożywieniem. Najczęściej w produktach przeznaczonych dla dzieci znajdziemy kwasy z rodziny omega-3. Jest to głównie kwas α-linolenowy (ALA), zawarty w siemieniu lnianym oraz olejach, np. lnianym, a także kwasy: dokozaheksaenowy (DHA) i eikozapentaenowy (EPA), powszechnie obecne, zwłaszcza w oleju rybim. W organizmie człowieka kwas ALA może ulegać konwersji do DHA i EPA; końcowy produkt stanowi jednak zaledwie nikły procent ogólnego zapotrzebowania organizmu na te związki. Głównym źródłem DHA i EPA w pożywieniu są tłuste ryby morskie, owoce morza oraz glony i wodorosty. DHA stanowi ważny składnik tkanki nerwowej oraz jest szczególnie istotny dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego zarówno w życiu płodowym, jak i dzieciństwie.
Błonowe fosfolipidy neuronów, bogate w DHA, są niezbędne do formowania synaps i wydłużania neurytów oraz przekazywania sygnałów w mózgu. EPA warunkuje prawidłową syntezę związków odgrywających kluczową rolę w regulacji procesów zapalnych w organizmie. W związku z tym, że niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe wchodzą w skład każdej żywej komórki organizmu, wywierają one korzystny wpływ na zdrowie. Są niezwykle istotne dla prawidłowego rozwoju płodu oraz rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży. Niedobór tych związków może powodować zakłócenia w funkcjonowaniu organizmu, prowadzące do poważnych zaburzeń zdrowotnych. W żadnym z dostępnych badań klinicznych nie odnotowano istotnych działań niepożądanych związanych ze spożywaniem dużych ilości kwasów tłuszczowych omega-3.
Według Europejskiej Agencji ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) zalecane dzienne pobranie kwasu a-linolenowego to 2 g/dzień, a dzienne pobranie kwasów dokozaheksaenowego i eikozapentaenowego określiła ona na poziomie 250 mg/dzień (29). Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w celu zapobiegania rozwojowi przewlekłych chorób zależnych od diety, zaleca spożywanie olejów roślinnych, produktów wzbogacanych w fitosterole oraz tłustych ryb bogatych w kwasy tłuszczowe omega-3. Obecnie na rynku funkcjonuje wiele suplementów diety dla dzieci, które zawierają nienasycone kwasy tłuszczowe. Ich składnikiem jest olej z ryb (stanowiący źródło DHA i EPA) lub DHA pochodzenia roślinnego (z alg), wzbogacone dodatkowo witaminą D. Najlepszym jednak źródłem tych związków są naturalne produkty pochodzenia zwierzęcego i roślinnego.
bibliografia:
Herbal substances and other components of pro-health products dedicated to children
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu
